Living on Borrowed Time

boek vrijdag 12 maart 2010

Zygmunt Bauman

De economische en financiŽle crisis die losbrak na het faillissement van de Amerikaanse bank Lehman Brothers ťn de daaropvolgende beleidsmaatregelen en samenhangende cultureel-maatschappelijke ontwikkelingen, vormen in veel opzichten een bevestiging van het maatschappijmodel van de Poolse socioloog Zygmunt Bauman. Deze ontwikkelde sinds het einde van de jaren negentig van de vorige eeuw het heuristische concept van de moderne vloeibare samenleving in een poging om de hedendaagse westerse maatschappij beter te begrijpen. In een stortvloed van boeken slaagt Bauman er sinds de publicatie van zijn boek Postmodernity and Its Discontents (1997) in om ons met een vernietigende blik te doen kijken naar de ontwikkelingen binnen de moderne westerse en kapitalistische wereld. Het beeld dat opduikt is verontrustend en soms zelfs ronduit deprimerend. Echter, als zelfverklaard aanhanger van de kritische theorie vervalt hij niet in defaitisme of cultuurrelativisme. Integendeel. Zo ontwikkelde hij op basis van het werk van de Amerikaanse professor Russell Jacoby het concept van iconclastisch utopisme. Een vorm van vooruitgangsdenken dat zich weerhoudt van het formuleren van blauwdrukken en grootschalige hervormingsplannen maar aandacht heeft voor de vele vormen van onrechtvaardigheid en ongelijkheid via het conceptualiseren van een andere wereld en samenleving dan deze die we aantreffen in het hier en nu.

Het werk van Bauman wordt door critici terecht beschreven als fragmentarisch en essayistisch. Hier en daar weerklinkt zelfs de beschuldiging van onwetenschappelijkheid wegens het manifest gebrek aan empirische data. Deze critici gaan echter voorbij aan de poging van Bauman om binnen de sociologie een nieuwe benadering in te voeren die door de Britse socioloog Tony Blackshaw recentelijk werd beschreven als literaire sociologische hermeneutiek. Dit label omvat de werken van Bauman uitstekend. Wat we zien in de boeken van de Poolse socioloog is een niet aflatende poging om te begrijpen hoe het voor mensen voelt om te leven in de hedendaagse westerse maatschappij. Het is daarbij vanzelfsprekend dat louter kwantitatief meetbaar onderzoek tekort schiet. Ofschoon belangrijk op zichzelf, bieden de resultaten van dit onderzoek niet altijd een goed inzicht in de individuele en collectieve psyche van de westerse mens. Volgens Citali Rovirosa-Madrazo kan de methodologische benadering van Bauman worden beschreven met de term epistemologische transgressie. Dit is een interessante aanvulling op het idee van een literaire sociologische hermeneutiek omdat er duidelijk naar voren komt dat, om de hedendaagse maatschappij te begrijpen vanuit het standpunt van haar burgers, het noodzakelijk is om verschillende wetenschappelijke methoden en benaderingen met elkaar te combineren. Het inzetten van technieken uit de literatuurwetenschappen en zelfs de analyses van belangrijke romans hebben hier een belangrijke rol te vervullen.

Het boek Living on Borrowed Time. Conversations with Citali Rovirosa-Madrazo, gepubliceerd aan het begin van 2010 door de progressieve uitgeverij Polity Press, is bijgevolg in twee opzichten een waardevolle bijdrage. Ten eerste verschaft het een helder en krachtig inzicht binnen de methodologische benadering die Bauman zich de laatste jaren eigen heeft gemaakt. Gezien de verwarring die hierover bestaat onder critici en wetenschappers is hierover het laatste woord immers nog niet gezegd. Getuige hiervan de toename van wetenschappelijke publicaties die zich buigen over de moderne vloeibare samenleving van de sociologie van Bauman. Ten tweede is het boek een bijzonder scherpe analyse van de economische en financiŽle crisis die het westen nu al meer dan 15 maanden in zijn greep houdt. Nietsontziend vernietigt Bauman centrale veronderstellingen van het kapitalistische en neoliberale wereldbeeld en scherpzinnig ontwaart hij de soms lamentabele pogingen van politieke zwaargewichten zoals Barack Obama en Gordon Brown om de rotzooi ten gevolge van de roekeloosheid van de Wall Street risicokapitalisten en andere protagonisten van het casinokapitalisme op te kuisen.

Van producenten naar consumenten

Dť verandering binnen ons economische systeem zoals dat zich aan het einde van de vorige eeuw ontwikkelde, is volgens Bauman de overgang van een samenleving van producenten naar een samenleving van consumenten. Tijdens de eerste fase van de moderniteit waren het arbeiders, hun labeur en hun afgewerkte producten die het glijmiddel waren van het kapitalistische systeem. De centrale taak van de harde moderniteit, zoals Bauman deze eerste fase van de moderniteit noemt, was het disciplineren van arbeiders en het vergroten van winstmaximalisatie door winst te puren uit de verkoop van afgewerkte producten enerzijds en het zo laag mogelijk houden van de kosten van de productie anderzijds. Langzaam aan ontwikkelde dit economische model zich echter. Niet meer het vervaardigen en verkopen van producten staat centraal maar het genereren en beheersen van immense kapitaalstromen. Vaak zelfs stromen die geen enkel equivalent hebben in de materiŽle wereld en louter speculatieve en financiŽle stromen zijn die worden verhandeld op de vloeren van beurzen of door uitwisseling van staatsobligaties en andere nieuwe financiŽle vehikels van de fase nieuwe fase van het moderne kapitalisme, de vloeibaar moderne tijd.

De fictieve geldstromen circuleren echter niet alleen op de financiŽle markten maar ontstaan ook op het micro niveau van de consumenten. In dit opzicht spreekt Bauman terecht van de opkomst en proliferatie van de kredietkaart als ťťn van de belangrijkste economische ontwikkelingen van de afgelopen decennia. Door de mogelijkheid te creŽren tot het schier eindeloos consumeren op basis van krediet, werden geldstromen gegenereerd die een eigen leven zijn gaan leiden. De potentiŽle gevolgen hiervan zijn vernietigend. Zo wijst Bauman ons terecht op het feit dat de zogenaamde subprime leningen op de Amerikaanse woningmarkt dť oorzaak zijn van de huidige financiŽle malaise. Deze subprime leningen waren hypotheken voor Amerikanen die leefden onder de armoedegrens. Op deze manier konden deze hun eigen huis kopen zonder dat ze hiervoor de middelen hadden. Toen dit systeem in september 2009 resulteerde in het faillissement van de bank Lehman Brothers en een instorting van de Amerikaanse hypotheeksector was de globale financiŽle en economische crisis van 2008 en 2009 geboren.

Neoliberalisme

De primaire oorzaak voor het ontstaan van een moderne vloeibare samenleving is het neoliberalisme zoals dat werd ingevoerd door Tatcher en Reagan tijdens de jaren tachtig van de vorige eeuw. Bauman haalt vernietigend uit naar de hardnekkige, en grotendeels succesvolle pogingen, van het neoliberalisme om de welvaartsstaat te ontmantelen en collectieve solidariteit te vervangen door een ongebreidelde vrije markt en teugelloos individualisme. Tony Blair en andere acolieten van de zogenaamde Derde Weg die tijdens de jaren negentig probeerde om het geloof in de vrije markt te verzoenen met een meer sociale inslag worden door Bauman evenmin gespaard. De pogingen om het financieŽle systeem te redden door banken te herfinancieren; worden door Bauman genadeloos beschreven als een poging tot het creŽren van een welvaartsstaat door middel van het ontstaan van de staat als een verzekeringsbedrijf voor roekeloze bankiers en risicokapitalisten.

Het neoliberalisme moet volgens Bauman niet louter aanzien worden als een economische en politieke theorie. Het is een conceptueel kader waarmee we de sociale realiteit afbeelden en beschrijven als bestaande uit individuen die streven naar eigenbelang. Zoals we weten sinds de opkomst van sociaal constructivistische benaderingen bij sociologen en maatschappijfilosofen zoals John Searle, begrijpen we dat het sociale mede het gevolg is van onze taal en de manier waarop we over het sociale denken. Concreet: aangezien we onder invloed van het neoliberalisme de laatste jaren steeds meer naar de samenleving zijn gaan kijken als bestaande uit individuen die rationeel eigenbelang nastreven, werd deze theorie langzaam maar zeker verheven tot sociale realiteit. Immers, wanneer we ervan uitgaan dat anderen louter handelen uit eigenbelang dan is het gevolg dat we zelf een identieke houding aannemen. Denken aan het collectieve belang en waarden zoals solidariteit hoog in het vaandel dragen binnen een samenleving waarin individualisme hoogtij viert, is niet alleen nutteloos, het kan zelfs ronduit nadelig zijn.

In de rest van de boek passeren vele andere thema's van Bauman de revue. Zo zijn er reflecties over de mogelijkheid tot het voorkomen van genocides aan het begin van deze eeuw aan de hand van de ontwikkelingen in Soedan en Congo. Hij lamenteert de toenemende criminalisering van armoede en merkt scherpzinnig op dat veel instellingen van de welvaartsstaat steeds meer worden ingezet om behoeftigen af te zonderen van de samenleving van consumenten. Armoede wordt door Bauman geconceptualiseerd als het onvermogen om leningen aan te gaan en te kopen op krediet. Zoals reeds beschreven is het controleren en beheersen van fictieve geldstromen het centrale mechanisme van de moderne vloeibare samenleving. Aangezien velen zelfs niet te mogelijkheid hebben om toe treden tot het rijk van de schuldenaar worden ze getransformeerd tot menselijke afval of flawed consumers die van totaal geen nut meer zijn voor de modern vloeibare samenleving

Liberaal conservatisme

Binnen het denken van Zygmunt Bauman sluipen de laatste jaren steeds meer conservatieve bekommernissen. Daar waar hij zich in 2001 in een interviewboek met Keith Tester nog beschreef als een liberaal en socialist is het opvallend dat hij zich in dit boek zorgen maakt over onder andere de ontwikkeling van de westerse seksualiteit en de schijnbare onmogelijkheid tot liefde in een wereld van instant seks aangeboden door internet dating websites. Onomwonden spreekt hij in dit opzicht van de opkomst van Ďsextainmentí. Grote zorgen maakt Bauman zich ook over de opkomst van een economische industrie die zich bezighoudt met het opkalefateren van het menselijk lichaam via plastische chirurgie. Hij stelt vast dat tegenwoordig ongeveer 25% van de bedrijven die genoteerd staan op Wall Street zich bezighouden met het verbeteren van het menselijk lichaam. Het is de vrees van Bauman dat we via deze ontwikkelingen op weg zijn naar dystopische post-humanistische maatschappij zoals beschreven in de roman De Mogelijkheid van een Eiland van de Franse nihilistische schrijver Michel Houllebecq.

Echter, op de momenten wanneer Bauman lijkt af te glijden naar flagrant cultuurpessimisme zien we flarden van hoop en humanisme verschijnen. Zo beschrijft hij liefde en seksualiteit als dť mogelijkheid om het egoÔsme en het materialisme van het neoliberale wereldbeeld te overstijgen. Liefde, zo schrijft hij, is een band tussen menselijke individuen met gevoelens en verlangens, dat niet zomaar kan worden gekapitaliseerd door een economische logica. Het is echter maar de vraag of optimisme hieromtrent gerechtvaardigd is. Lezers van de filosoof Theodor Wiesengrund Adorno, die reeds tijdens de jaren vijftig schreef over de commodificatie van liefde zullen de toekomst allicht minder rooskleurig inschatten. Bauman onderscheidt zich echter van veel hedendaagse cultuurpessimisten zoals de filosoof John Gray en de historicus Michael Burleigh door vast te klampen aan de kracht van het individu en de robuustheid van menselijke capaciteiten zoals de rede, het streven naar transcendentie en het consolideren van gevoelens en emoties.

Het mes van Bauman

Dit boek, zoals de lezer reeds had kunnen afleiden uit de titel, bestaat in feite uit enkele conversaties van Bauman die hij voerde met Citali Riviro-Madrazo. In de praktijk is hier echter niet veel van te merken. Op sommige momenten lijkt Bauman zich weinig tot niets aan te trekken van de gestelde vragen en steekt hij een monoloog af die vaak nog weinig tot niets te maken heeft met de oorspronkelijke vraag. Het essayisme en het fragmentarisme van zijn vorige werken krijgt in dit nieuwe boek daarbij een nieuwe dimensie. Dit boek biedt wel een zeer goede en toegankelijke mogelijkheid om kennis te maken met Bauman's methodologie van de sociale literaire hermeneutiek en zijn concept van de moderne vloeibare samenleving. De honger van critici naar empirische onderbouwing en theoretische coherentie zal na lezing van Living on Borrowed Time niet verminderd worden. Al diegenen die met een scherp mes doorheen de complexe lagen van de hedendaagse westerse samenleving willen snijden, zijn bij Bauman aan het goede adres. Maar zoals bij alle messen is het echter oppassen geblazen. Ze hebben twee zijden. Voor men het weet snijdt men in zijn eigen hand.


Recensie door Christophe Andrades

Zygmunt Bauman, Living on Borrowed Time, Cambridge: Polity Press, 2010

Links
mailto:chris.andrades@maastrichtuniversity.nl
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be