Tolstoy, A Russian Life’ van

boek vrijdag 21 januari 2011

Rosamund Bartlett

Nadat de stichter van de Ballets Russes, Serge Diaghilev in 1892 Lev Tolstoj had ontmoet, bleek hij diep onder de indruk. “Deze grote man heeft iets onverwoordbaar oprechts, aandoenlijks en heiligs over zich,” zei hij, “En het is grappig hoe we zijn baard, die we aanraakten toen we hem omhelsden, nog lange tijd nadien konden ruiken”. Het is wellicht de meest treffende beschrijving die ooit van Tolstoj is gegeven, de man die niet alleen de belangrijkste Russische schrijver van zijn generatie was, maar ook een religieus, pedagogisch en politiek denker die onophoudelijk in confrontatie ging met de autoriteiten. Hij was een goeroe, een inspiratiebron voor Gandhi en vooral een aristocratische boer die het grootste deel van zijn leven in een kiel rondliep, meewerkte met zijn lijfeigenen op het land en in Anna Karenina de meest lyrische passages schreef over het zeisen van een veld in plaats van over de liefde.

De kleine Lev leek nochtans niet in de wieg gelegd om de luis in de pels van het Russische establishment te worden, toont Rosamund Bartlett in Tolstoy, A Russian Life. Zijn familie behoorde immers tot de adel en hij was kind aan huis bij de tsaar. Zelf vertelde hij altijd dat hij van Duitse migranten afstamde die tijdens de Middeleeuwen naar het noord-oosten waren getrokken, maar enig bewijs is daar niet voor te vinden. Het is zelfs mogelijk dat hij afstamt van Henri de Mons die in de veertiende eeuw na een mislukte Cyprus-expeditie naar Rusland vertrok. Zeker is wel dat zijn voorvader Pjotr Tolstoj een vertrouweling was van Peter de Grote en daardoor een van de machtigste mannen van het land.

Wie aan Russische adel denkt ziet meteen een paar beelden uit de verfilming van Oorlog en vrede voor zich, en wanneer de Tolstojs in Moskou of Sint-Petersburg waren zagen ze er ook uit als gekostumeerde acteurs, maar in het dagelijks leven ging het er wel even anders aan toe. Levs grootvader had door te trouwen met een rijke prinses het reusachtige, niet ver van Tula gelegen landgoed Yasnaya Polyana in handen gekregen, en het is daar dat hij in 1820 het landhuis met 32 kamers liet oprichten dat Lev na de dood van zijn vader zou erven en waar hij het grootste deel van zijn leven zou doorbrengen. In feite was het echter niet veel meer dan een grote boerderij, heel rudimentair aangekleed en bemeubeld. En het is daar dat Lev voor zijn zestiende verjaardag een boerenmeisje cadeau kreeg. Met het landgoed kwamen immers een 600-tal lijfeigenen mee die eigendom waren van de Tolstojs.

Aanvankelijk leek het met de jeugdige Lev totaal de verkeerde kant op te gaan. Hij was een flierefluiter, verslaafd aan drank en vooral gokken die er niet voor terugschrok er op een avond 3000 roebel door te jagen, met als gevolg dat hij om de haverklap zijn oudere broer de opdracht diende te geven een deel van zijn eigendommen te verkopen. Hele dorpen werden van de hand gedaan en op een bepaald moment zag zij zich zelfs genoodzaakt het middendeel van het in u-vorm gebouwde Yasnaya Polyana voor 5000 roebel te verkopen aan een buurman die het steen voor steen liet afbreken en weer opbouwen op zijn eigen landgoed. Tolstojs levenslange gevecht tegen deze jeugdzonden is een van de redenen waarom hij later een puriteins christendom ging aanhangen waarin eenvoud en naastenliefde voorop stonden. Een belangrijke inspiratiebron daarbij was het werk van de Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau. Deze stelde immers niet alleen dat de cultuur de menselijke natuur corrumpeerde, maar ook dat het persoonlijk geweten boven het woord van de kerk staat en dat een mens naar sociale gelijkheid dient te streven.

Tolstoj is natuurlijk vooral bekend om zijn twee grote romans, Oorlog en Vrede en Anna Karenina, maar niet alleen maken die maar een fractie uit van wat de man ooit geschreven heeft, zelf vond hij het ook niet zijn belangrijkste boeken. Die eer ging naar het ABC dat hij samenstelde en waarmee hij de Russische kinderen hoopte te leren lezen en schrijven. Het bevatte niet alleen een manier om de letters aan te leren, maar ook zevenhonderd pagina’s literaire en religieuze teksten waarmee ze konden oefenen en die hen een idee zouden geven van de Russische cultuur. Net als zijn held Rousseau was Tolstoj er immers van overtuigd dat geletterdheid de weg was naar de persoonlijke vrijheid en dat het lijfeigenschap waar hij enerzijds de vruchten wel van plukte, maar waar hij om ethische redenen ook fel tegen gekant was, het snelst afgeschaft kon worden door het onderwijs. Slechts zes procent van de Russen kon midden negentiende eeuw lezen en door het opzetten van een keten methodescholen waarin er onderwijs gegeven werd op kindermaat en niet met harde hand van bovenaf dacht hij daar iets aan te kunnen doen. De censor had echter andere ideeën. Zijn ABC werd verboden en na verloop van tijd werden ook zijn scholen gesloten.

De gebeurtenis die ongetwijfeld de meeste invloed gehad heeft op Tolstoj was de belegering van Sebastopol tijdens de Krimoorlog. Hij was vrijwillig in het leger gegaan en had zelf zijn overplaatsing aangevraagd naar deze stad waar op een jaar tijd 13.000 van de 35.000 troepen zouden sneuvelen onder Engels en Frans vuur. Niet alleen leidde die ervaring tot een aantal - alweer zwaar gecensureerde - artikels die in Rusland de literaire oorlogsverslaggeving op de kaart zouden zetten en was ze een inspiratiebron voor Oorlog en Vrede, ze maakte ook dat de schrijver voor de rest van zijn leven een overtuigd pacifist zou zijn, en dat zijn aanhangers zowel tijdens de Eerste Wereldoorlog als na de Revolutie omwille daarvan opgesloten zouden worden.

Aanhangers inderdaad, want hoe ouder en excentrieker Tolstoj werd, hoe meer hij de allures van een - staatsgevaarlijke - goeroe kreeg. De geheime diensten stuurden spionnen op hem af en de Kerkelijke Synode verketterde hem en bad om zijn dood omdat hij haar gezag boudweg negeerde. Van zijn hand verschenen steeds meer religieuze werken die het belang van het persoonlijk geweten benadrukten en de Orthodoxe Kerk veroordeelden omdat die de kant van het gewelddadige wereldlijke gezag had gekozen. Tientallen bewonderaars kwamen hem dagelijks bezoeken en toen hij in 1908 tachtig werd kreeg hij niet minder dan 7.200 telegrammen van over heel de wereld. De directeur van het British Museum maakte persoonlijk zijn opwachting en bracht de gelukwensen over van 800 Engelse schrijvers en Thomas Edison zond hem zelfs een heuse fonograaf.

Op familiaal vlak was Tolstoj iets minder geliefd. Bijna vijftig jaar was hij getrouwd met Sonya Bers, de vrouw die hem manieren bijbracht, zijn initialen in zijn zakdoeken borduurde en zijn assistente werd. Wanhopig diende zij er echter op toe te zien hoe hij zijn auteursrechten afstond aan de gemeenschap en zijn manuscripten wegschonk aan een ideologische compagnon, haar en haar gezin achterlatend in armoede. Hevige ruzies waren het gevolg, en voor Tolstoj een eenzame dood in het huis van de stationschef van Astapovo. Zijn familie en de wereldpers kampeerden voor de deur, maar de schrijver hield ze angstvallig op slot. Geheel volgens zijn wens begroef Sonya hem op Yasnaya Polyana. Als kind had Tolstoj van zijn oudere broer het verhaal te horen gekregen dat er op het landgoed een groen stokje begraven lag en dat daarop het geheim van het menselijk geluk beschreven stond. Precies daar kreeg hij zijn laatste rustplaats.


Recensie door Marnix Verplancke

Deze tekst verscheen eerst in ‘Uitgelezen’, de boekenbijlage van De Morgen


Rosamund Bartlett, Tolstoy, A Russian Life, Profile Books, 2010, 560 p., 25 pond.

Links
mailto:marnixverplancke@skynet.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be