Jihad versus Mc World

boek donderdag 31 oktober 2002

Benjamin Barber

Reeds 7 jaar geleden schreef Benjamin Barber het boek Jihad vs McWorld. Het boek werd wel goed onthaald maar kende maar een beperkt succes. Na de terreuraanvallen van 11 september op de WTC-torens in New York en het Pentagon in Washington bracht Barber het met een actuele inleiding opnieuw op de markt. Thans is het een wereldwijde bestseller. Barber is professor in de politicologie en was een tijdlang adviseur van Bill Clinton. Zijn boek beschrijft de clash tussen de wereld van Mc World en de wereld van Jihad. McWorld staat voor de globalisering, het kapitalisme en consumentisme waardoor de wereld dreigt te veranderen in een karakterloze, uniforme markt. Aan de andere kant zorgt Jihad - cultureel en religieus fanatisme - ervoor dat het politieke landschap in steeds kleinere stamverbanden uiteenvalt. Deze lijnrecht tegenover elkaar staande, maar ook overroepende krachten verscheuren de wereld en ondermijnen de democratie. Dit boek is sinds 11 september inderdaad actueler dan ooit. Het is de practische demonstratie van wat Barber jaren voordien had voorspeld en neergeschreven.

In zijn geactualiseerde inleiding beklemtoont Barber de noodzaak tot globalisering van publieke en democratische instellingen. Hiertoe roept hij Amerika, Engeland en hun bondgenoten op om een zogenaamd 'tweede democratisch front' te openen dat niet gericht is tegen het terrorisme (alhoewel hij die strijd wel belangrijk vindt), maar tegen de anarchie en de maatschappelijke chaos - het economisch reductionisme en de commerciŽle uniformiteit ervan - die het klimaat van wanhoop en ontmoediging hebben gecreŽerd dat het terrorisme zo effetief heeft weten uit te buiten. In feite komt het neer op een 'herdefiniŽring van de verplichtingen van het mondiale kapitaal in confrontatie met de eisen van mondiale rechtvaardigheid' of anders gezegd de strijd tegen het razend agressief cultureel fundamentalisme van Jihad kan niet worden gewonnen als de steriele culturele uniformiteit van McWorld niet ook wordt aangepakt. Hiermee neemt Barber duidelijk stelling tegen het marktfundamentalisme dat zoveel politieke en zakelijke leiders verkondigen. Het is een oproep om de ongebreidelde vrije markt, die niet langer gebonden is door staatsgrenzen, opnieuw onder democratische controle te krijgen.

Het tweede front dat Barber voor ogen heeft is dus niet gericht op het terrorisme maar wel op de omgeving die er de voedingsbodem van is. Veel van de mensen uit die omgeving zijn immers geen terroristen maar zijn wel doodsbang voor de moderne beschaving. Die angst bestaat trouwens ook in het Westen. Barber haalt hiervoor de Amerikaanse fundamentalistische predikant Jerry Falwell aan die de aanslagen op de VS beschouwde als 'Gods toorn die losbarstte boven de hoofden van de voorstanders van abortus, de homosexuelen en de Amerikaanse beweging voor burgerrechten'. "Fundamentalisten vind je in elke religieuze beweging: ze vormen een zeer kleine, provocerende minderheid en hun ideologie is in strijd met de religie in de naam waarvan ze optreden." In die zin is predikant Falwell zomin kenmerkend voor het protestantisme als de Taliban voor de islam. De conclusie die hieruit voortvloeit is dat we niet zozeer geconfronteerd worden met een oorlog tussen beschavingen (zoals Samuel Huntington stelde) maar met een oorlog binnen de beschaving zelf. Zowel Jihad als McWorld ondermijnen in feite de soevereiniteit van de staten en hun democratische instituties. De democratisering gebeurt evenwel niet naar de etnische stamverbanden binnen naties, maar ook niet naar de internationale sector waarin commerciŽle markten hun gang kunnen gaan zonder dat regeringen beperkingen opleggen.

Barber richt zijn pijlen vooral op de VS die de laatste jaren geen internationale verdragen meer goedkeuren. Hij verwijst naar het Kyoto-akkoord, het verbod op landmijnen, de bepreking van gebruik van kleine wapens en het internationaal straftribunaal. Bepaalde verdragen worden zelfs weer opgezegd zoals het ABM-verdrag teneinde een verdedigingsschild tegen raketten te kunnen ontwikkelen. Deze 'vlucht naar binnen' van de VS heeft evenwel geen kans op slagen. Geen enkele natie zal nog onbekommerd van overvloed en welvaart kunnen genieten zolang andere naties daar ook geen kans toe krijgen. "Ook het lijden is gedemocratiseerd en de mensen die het het moeilijkst hebben, zullen middelen vinden om de mensen die het verst verwijderd zijn in hun pijn te laten delen. Als de rechtvaardigheid niet gelijk kan worden verdeeld, zal de onrechtvaardigheid gelijk worden verdeeld; als niet iedereen kan delen in de welvaart, zal verpaupering - in materiŽle en spirituele zin - ons allen ten deel vallen. Dat is de harde les die wederzijdse afhankelijkheid ons leert."

Het lijkt een cultuurpessimistische visie maar ze staat mijn inziens dicht bij de realiteit. Barber blijft hameren op het feit dat we er wel in slaagden om goederenmarkten, kapitaalmarkten, wisselkoersen en informatiestromen op wereldwijde schaal uit te breiden maar dat we dat niet deden met de publieke en democratische instellingen. "Democratie was een voorwaarde voor vrije markten - en niet andersom , zoals economen heden ten dage proberen te bepleiten. De vrijheid van de markt, die de vrijheid in de politiek en een geest van competitie in het publieke domein heeft ondersteund, wordt op haar beurt weer bevorderd door democratische instellingen. Wetten en reguleringen en coŲperatieve publieke instellingen hebben het darwinisme van het kapitalisme verzacht en de excessen, tegenstrijdigheden en neigingen tot zelfvernietiging rondom kartelvorming en uitschakeling van de concurrentie ervan in bedwang gehouden. Op het mondiale vlak ontbreekt tegenwoordig de symmetrie die democratie en kapitalisme met elkaar verenigde." Hij verwijst vervolgens naar enkele schandelijke uitvloeiselen van de globalisering die aan elke controle ontsnappen: de globalisering van de misdaad, globalisering van de wapenhandel met schurkenstaten, globalisering van de drugshandel, de pornografie en de handel in vrouwen, globalisering van de uitbuiting en het misbruik van kinderen door oorlog, armoede en sekstoerisme.

Barber besluit in zijn inleiding dat er veel dingen zijn "waar een regering niet geschikt voor is, maar er zijn veel dingen die uitsluitend door de regeringen gedaan kunnen worden, zoals reguleren, beschermen en soms subsidiŽren en herverdelen - niet omdat ze die dingen bijzonder goed doet, of zelfs 'beter' dan de markt, maar omdat er publieke zaken bestaan waarvoor alleen 'wij' (het publiek) verantwoordelijk zijn. Deze 'res publica' (letterlijk: 'de zaken van het publiek') zijn onder andere: onderwijs, cultuur, gevangeniswezen, openbaar vervoer, defensie, gezondheidszorgen en, jazeker, het menselijk genoom. Ook de strijd tegen het terrorisme valt eronder. En eveneens de opbouw van een rechtvaardige internationale orde die alle volkeren (en alle individuen) gelijke kansen biedt. Simpel gezegd, de strijd tegen Jihad (die zelf een 'heilige oorlog' is tegen ons) kan alleen slagen als we ook strijd voeren ten behoeve van echte transnationale publieke instellingen die een tegengewicht bieden aan de zo manifeste particuliere belangen van McWorld."

In het boek zelf gaat Barber dieper in op elk van de pijnpunten die Jihad en McWorld voor de internationale samenleving betekenen. Mijn aandacht gaat daarbij vooral naar zijn analyse over de gevolgen van het 'wild kapitalisme' voor de democratie. Nationale instellingen kunnen binnenlandse uitbuiting verhinderen door wetten inzake minimumloon, veiligheid en arbeidsomstandigheden, maar wie kan dat op mondiaal vlak waar bedrijven kunnen 'jagen' op goedkope arbeidskrachten? Daarbij gaat hij ook in tegen de kritiek dat gereguleerde markten slecht zouden zijn voor de economie. De nieuwe heilige koe is blijkbaar de 'totale vrijheid' en het geloof "dat naakte, ongereguleerde markten het enige middel zijn waarmee we alles wat mensen belangrijk vinden, kunnen produceren en distrubueren: van duurzame waarden tot spirituele waarden, van kapitaalinvestering tot sociale rechtvaardigheid, van winst tot een duurzaam gezond milieu, van particuliere rijkdom tot essentieel algemeen welzijn." Sommigen denken dat alles van onderwijs, cultuur, volledige werkgelegen-heid, over milieubescherming en zelfs strafrecht kunnen worden overgedragen aan de winstgevende sector. Hier ligt een belangrijke boodschap voor liberalen dat ze zich niet mogen laten opjagen door marktfundamentalisten. Liberalen zijn niet tegen de overheid maar willen haar juist sterker en efficiŽnter maken op die domeinen die niet of niet goed door de markt kan worden gedaan. Zeker het strafrecht en elke vorm van geweldsuitoefening moet een monopolie van de staat blijven.

In zijn beschrijving van de instorting van de Sovjet-Unie en de overname van de economie door private groepen wijst Barber erop dat de 'markten' niet in staat zijn gebleken "de sociale aanpassingsmaatregelen te nemen die de pijnlijke publieke consequenties van de keuzes op de particuliere markt compenseren." Hij heeft duidelijk een beter oog in het zogenaamde 'marktsocialisme' van de Chinezen. Zij zijn er met hun beperkingen en controle nog het best in geslaagd de wereld van Jihad en McWorld buiten hun grenzen te houden. Ik weet niet of dat zo een geruststellende gedachte is. De rechten van de mens krijgen er alvast weinig aandacht en dat is ťťn van de zaken waar de globalisering mijn inziens wel geslaagd is, namelijk het sneller en doeltreffender aan de kaak stellen van schendingen van mensenrechten, van misbruiken, milieurampen, ondervoeding, oorlog en andere catastrofes. Dit lijkt me het belangrijkste punt van kritiek op Barbers boek. In zijn kritiek op de globalisering maait hij ook de positieve verworvenheden weg. Maar zijn centrale stelling, dat de democratie niet geglobaliseerd is, blijft overeind en verdient ieders steun. In het deel 'mondiale democratie in de wereld van McWorld' geeft hij aan dat dit proces pas heel langzaam zal verlopen. Meer nog, hij meent dat het bijzonder moeilijk zal zijn: "Een krachtige democratie heeft burgers nodig; burgers hebben een civiele samenleving nodig; een civiele samenleving vereist een vorm van associatie die niet wordt bepaald door identiteitspolitiek; die vorm van associatie is democratie. Of: mondiale democratie heeft confederalisme nodig, een niet dwingende vorm van associatie die is verankerd in vriendschap en gemeenschappelijke belangen." Hiermee schets hij al de contouren van een soort wereldgemeenschap op lange termijn. Persoonlijk denk ik dat we intussen niet mogen stilzitten en via internationale verdragen stilaan het mondiale publieke terrein moeten heroveren. De oprichting van een internationaal strafgerechts-hof is daar een mooi voorbeeld van. Weliswaar nog onvolmaakt want landen als de VS en China werken er alsnog niet aan mee. Maar het is een eerste vorm van mogelijke beteugeling die over de grenzen van soevereine staten gaat.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Benjamin R. Barber, Jihad vs McWorld, Lemniscaat, 2002

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be