Animal spirits

boek

George Akerlof en Robert Shiller

De recente wereldwijde financiŽle en economische crisis heeft op een pijnlijke manier duidelijk gemaakt dat psychologische factoren een heel belangrijke rol kunnen spelen in het hele economische gebeuren. Denken we maar aan het hoe het blinde vertrouwen van heel wat mensen in steeds stijgende huizenprijzen een belangrijke aanleiding vormde tot deze crisis. Nochtans was het niet de eerste keer dat psychologische factoren aan de oorsprong lagen van een economische crisis en het zal zeker ook niet de laatste keer zijn. Zo waren er in het verleden al heel wat economische crisissen waar elementen van de menselijke psyche een belangrijke oorzaak vormden. In hun boek Animal Spirits: Hoe instincten in de mens de economie sturen beschrijven George Akerlof en Robert Shiller, twee geprezen hedendaagse economen (de laatste winnaar van de Nobelprijs Economie in 2013), verschillende van deze crisissen en gaan ze dieper in op de rol die elementen van de menselijke psyche speelden in deze crisissen.

Voor de titel Ďanimal spiritsí haalden ze hun mosterd bij John Maynard Keynes. Het was namelijk Keynes die al eerste de term gebruikte in zijn in 1936 verschenen boek The General Theory of Employment, Interest and Money om de emoties aan te duiden die het menselijk gedrag beÔnvloeden. Terwijl de conventionele economische theorie veronderstelt dat alle economische spelers (consumenten, bedrijfsleiders, bankiers) strikt rationeel zijn, waarschuwde Keynes er voor dat economische fluctuaties grotendeels worden gedreven door 'animal spirits' die gemakkelijker zijn te verklaren door psychologen dan door economen: ďEven apart from the instability due to speculation, there is the instability due to the characteristic of human nature that a large proportion of our positive activities depend on spontaneous optimism rather than mathematical expectations, whether moral or hedonistic or economic. Most, probably, of our decisions to do something positive, the full consequences of which will be drawn out over many days to come, can only be taken as the result of animal spirits - a spontaneous urge to action rather than inaction, and not as the outcome of a weighted average of quantitative benefits multiplied by quantitative probabilities." (Keynes, 1936, paginaís 161-162).

Akerlof en Shiller delen hun boek op in twee delen. In het eerste deel identificeren ze vijf elementen van de menselijke psychologie (vertrouwen, eerlijkheid, corruptie en kwade trouw, geldillusie en verhalen) die niet alleen sterk in tegenspraak zijn met de assumpties van de conventionele economische theorie, maar die ons ook heel wat kunnen bijleren over recente economische cycli. In het tweede deel van hun boek, gaan ze dieper in op een aantal belangrijke economische vraagstukken waarin ze steeds het belang van de animal spirits benadrukken. Wat betreft het eerste element, vertrouwen, is het een open deur intrappen om te zeggen dat vertrouwen een menselijk emotioneel element is dat een belangrijke impact kan hebben op het economisch gebeuren. Elke economische activiteit vereist namelijk een zekere mate van vertrouwen vanwege de economische agent (consument, producent, etc.) in de gevolgen van de actie.

Economen veronderstellen vaak terecht dat economische agenten pas zullen overgaan tot een actie indien ze voldoende vertrouwen hebben in een gunstige afloop. Akerlof en Shiller zijn echter van mening dat de rol van vertrouwen in de economie heel wat complexer is dan dit. Zo geloven ze in de aanwezigheid van een terugkoppelingsrelatie tussen enerzijds het vertrouwen dat economische spelers hebben in de markt en anderzijds de economische activiteit en groei. Deze terugkoppelingsrelatie kan dan zowel een stimulerende als een afremmende factor zijn voor economische groei. Hierbij leidt een hoger vertrouwen in de economie tot meer consumptie, investeringen, werkgelegenheid, productie en inkomensgroei. Dit alles leidt dan tot een nog sterker vertrouwen in de economie, met opnieuw een stimulering van bestedingen, etc. De omgekeerde redenering geldt in tijden waar het vertrouwen in de economie op een laag pitje staat. Een laag vertrouwen in de markt zorgt dan voor minder consumptie, minder bedrijfsinvesteringen, minder productie, etc.

Het resultaat hiervan is een teruglopende economie met dalende inkomens die het vertrouwen in de markt nog verder ondermijnen. Anders gezegd, in periodes van economische voorspoed zorgt vertrouwen voor een positieve, zichzelf versterkende spiraalbeweging met steeds meer vertrouwen en economische groei als resultaat. Een (soms zelfs kleine) schok kan echter volstaan om deze opwaartse beweging te onderbreken en naar beneden om te buigen. Het resultaat is dan een negatieve spiraalbeweging waarin minder vertrouwen en lagere groeicijfers mekaar steeds versterken. Het resultaat hiervan is dat markten de neiging hebben om verwachtingen in te lossen op de korte termijn (self-fulfilling prophecy), maar dat er op de lange termijn sowieso een zelfcorrectie zal optreden door het onderbreken van de spiraalbeweging (positief of negatief).

Een tweede element van menselijke psychologie die vaak een rol speelt in de economie is redelijkheid. Mensen hechten namelijk waarde aan het principe van redelijkheid en eerlijkheid (Ďfairnessí). Zo leren gedragsexperimenten ons dat mensen niet louter kijken naar het eigenbelang maar ook naar het gevoel van rechtmatigheid wanneer ze beslissen om al dan niet acties te ondernemen (daar waar de traditionele economie vaak uitgaat van de homo economicus die louter kijkt naar eigenbelang). Zo is meermaals aangetoond dat mensen in situaties waarin ze het gevoel hebben dat ze onrecht wordt aangedaan het eigenbelang opzij schuiven en overgaan tot acties die eigenlijk puur economisch gezien niet verstandig zijn. Veel werknemers zullen bijvoorbeeld eerder kiezen voor een situatie van werkloosheid dan voor een job waarin ze een onredelijk loon betaald worden. Er zijn ook tal van leuke experimenten uitgevoerd door gedragseconomen en psychologen die aantonen dat overwegingen van eerlijkheid en redelijkheid de louter rationele economische motieven kunnen overstijgen. Zo is bijvoorbeeld aangetoond dat mensen bereid zijn om te betalen om degenen die zich zelfzuchtig gedragen, te laten straffen.

Een derde element van de menselijke psychologie is corruptie en kwader trouw. In tal van crisissen uit het verleden was er sprake was van belangrijke corruptie- of onethische schandalen. Recente voorbeelden waren de corruptie bij Enron Corporation die aanleiding gaf tot een recessie in de VS van maart tot november 2001 en de grootschalige verspreiding van financiŽle toxische producten en de marktmanipulatie bij de recente financiŽle en economische crisis van december 2007 tot op het heden. Akerlof en Shiller stellen hierbij vast dat corruptie en handelingen ter kwader trouw vaak volgen uit nieuwe kansen die zich aandienen wanneer er nieuwe constructies verschijnen of wanneer nieuwe regelgevingen ontstaan die toelaten dat bepaalde innovaties toegepast worden (denken we maar een het afschaffen van de Glass-Steagall Act en de mogelijkheid dat dit gaf aan spaar- en investeringsbanken tot samensmelten, wat een aanleiding vormde tot de huidige bancaire crisis).

Een vierde element is geldillusie. Daarmee bedoelen we het fenomeen dat mensen hun economische beslissingen vaak laten beÔnvloeden en baseren op nominale in plaats van reŽle geldbedragen. In de moderne macro-economische theorie ontbreekt het element van geldillusie bijna volledig. Dit is in belangrijke mate te wijten aan Milton Friedman die de theorie van geldillusie op een zijspoor gezet heeft met zijn betoog van de mens als homo economicus. Friedman had namelijk de sterke overtuiging dat mensen als perfect rationeel wezens in staat zijn om inschattingen te maken over toekomstige inflatie. Het verwerpen van het belang van geldillusie beÔnvloedde niet alleen in grote mate de macro-economische theorie maar ook het macro-economische beleid dat gevoerd werd en wordt in de Westerse landen. Akerlof en Shiller bekritiseren het afwijzen van geldillusie door heel wat moderne macro-economen en zien het als een opmerkelijk naÔeve aanname. Naar hun mening staat de economie bol van tekenen van geldillusie.

Een vijfde element van de menselijke psychologie dat volgens Akerlof en Shiller ontegensprekelijk meespeelt in economische aangelegenheden maar waarvan de rol door economen en beleidsmakers vaak onderschat wordt, is de gevoeligheid van mensen voor verhalen. De menselijke geest is namelijk ingesteld op het denken in termen van vertellingen, van opeenvolgingen van gebeurtenissen met een interne logica en dynamiek die een samenhangend geheel lijken te vormen. Veel van de menselijke motivaties en handelingen, en dus ook heel wat economische handelingen, komen voort uit de belevingen of herinneringen die mensen hebben over verhalen. Dit maakt dat de mens moeilijk overweg kan met toeval aangezien puur toevallige uitkomsten niet passen in onze verhalen. Dit punt wordt ook aangehaald door Nassim Taleb in zijn boeken (o.a. Fooled by Randomness). Heel wat economen hebben het moeilijk met dit fenomeen. Ook het idee als zou de mens vatbaar zijn voor verhalen en dat verhalen daardoor significante effecten kunnen hebben op het economische gebeuren, is moeilijk te aanvaarden voor sommige economen. Dit past namelijk niet bij de perceptie van de mens als rationele homo economicus. Hun verbazing is des te moeilijker te begrijpen als je weet dat het vaak dezelfde economen (waarvan sommigen zich soms gedragen als een hedendaagse versie van een orakel) zijn die een belangrijke bron van verhalen zijn die een impact kunnen hebben op de mensen hun kijk op de actualiteit (financieel, economisch, etc.)

Voorbeelden van economische vraagstukken die Akerlof en Shiller behandelen in het tweede deel van hun boek en waar het belang van de animal spirits blijkt, zijn onder andere waarom economieŽn soms in een depressie terecht komen, waarom er mensen zijn die er niet in slagen een baan te vinden, waarom er een trade-off is tussen inflatie enerzijds en lange termijn werkloosheid anderzijds, waarom financiŽle prijzen en bedrijfsinvesteringen soms sterk fluctueren en waarom markten vaak een cyclisch verloop vertonen? Bijvoorbeeld, bij de vraag waarom economieŽn steeds in depressies terecht komen, tonen Akerlof en Shiller op basis van voorbeelden uit het verleden aan hoe animal spirits vaak mee aan de oorsprong liggen van economische depressies. Zo beschrijven ze hoe meerdere animal spirits mee aan de basis lagen van de grootste economische depressie in de Verenigde Staten in de 19e eeuw. Belangrijke aanleidingen toen waren het ineenstorting van het vertrouwen in de economie, dit onder andere als gevolg van verhalen over economische falen en toenemende corruptie.

Animal spirits speelden volgens Akerlof en Shiller ook een grote rol bij de Grote Depressie van de jaren 30 van de vorige eeuw. Zo was er toen een diepgevoeld besef van oneerlijkheid in de arbeidsverhoudingen met een explosie aan arbeidsconflicten als gevolg. Een andere animal spirit dat bij deze crisis een belangrijke rol speelde was geldillusie. Mensen konden in de nasleep van deze crisis namelijk niet aanvaarden dat er een noodzaak was aan verlagingen van de nominale lonen in een periode van deflatie. Er waren toen ook de reŽle zorgen over de toekomst van het kapitalisme zelf die aanleiding gaven tot verlies van vertrouwen, waardoor de depressie zichzelf bleef versterken.

Ook bij de recente financiŽle crisis speelden meerdere animal spirits een belangrijke rol bij zowel het veroorzaken als het versterken van de crisis. Zo was er onder andere het blinde vertrouwen van heel wat mensen (zowel particulieren als experten) in steeds stijgende huizenprijzen en het naÔeve geloof van bankiers dat door het systeem van effectisering en securisering de risicoís voldoende verspreid waren. Ook nu leeft er onder een groot deel van de bevolking het gevoel dat de bancaire sector de principes van redelijkheid en eerlijkheid (Ďfairnessí) op verschillende manieren met de voeten heeft getreden. Ook deze crisis werd gekenmerkt door een negatieve spiraalbeweging waarbij opeenvolgingen van minder consumptie, minder investeringen, minder tewerkstelling, minder inkomensgroei steeds leiden tot minder vertrouwen in de economie. Ook nu spelen verhalen een belangrijke rol. Denken we maar aan de verhalen over hoe de grote overheidsschulden, de dreigende vergrijzing, de opkomst van AziŽ, etc. er zullen voor zorgen dat we hier voor een periode van achteruitgang en welvaartsverschraling staan.

Aangezien Ďanimal spiritsí sterk geworteld zijn in de menselijke natuur en daardoor moeilijk te overwinnen zijn door ratio, is het heel aannemelijk te stellen dat ze ook in de toekomst nog aan de oorsprong zullen liggen van economische depressies. Akerlof en Shiller onderstrepen dan ook de noodzaak van een overheid die een actieve rol speelt in de economie door beleidsinstrumenten te ontwikkelen om de Ďanimal spiritsí van de mensen te kanaliseren en indien gewenst bij te sturen. Net zoals Keynes, zijn zij er namelijk van overtuigd dat het beheer van de Ďanimal spiritsí een vaste hand van de overheid vereist omdat de markten daar zelf niet of onvoldoende toe in staat zijn. Terwijl ook heel wat liberalen (tenzij de neo-liberalen en libertariŽrs misschien) de laatste twee decennia overtuigd zijn geraakt van het feit dat de overheid een belangrijke corrigerende rol te spelen heeft, blijven zij toch vaak waakzaam wat betreft de manier waarop de overheid deze rol invult. Zo wijzen liberalen er soms op dat hoogstwaarschijnlijk ook de overheid niet volledig immuun is voor de Ďanimal spiritsí.

Waarom zou de overheid bijvoorbeeld niet gevoelig kunnen zijn voor irrationeel gedrag, corruptie en kortetermijndenken? Waarom zouden overheden schommelingen in de economie niet gebruiken voor hun eigen doeleinden te benutten en/of de belangen te dienen van belangengroepen die hen steunen? Dit zijn vragen die onbeantwoord blijven door Akerlof en Shiller en die zeker meer aandacht verdienen. Desalniettemin is dit boek zeker een aanrader. Het leest vlot en is goed te begrijpen ook voor niet-economen.


Recensie door Nicky Rogge

George Akerlof & Robert Shiller, Animal spirits. Hoe instincten in de mens de economie sturen, Business Contact, 2009

Links
mailto:Nicky.Rogge@kuleuven.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be