Een wereld apart

boek vrijdag 31 maart 2006

Gustav Herling

In Een wereld apart vertelt de jonge Poolse student Gustav Herling zijn overlevingsverhaal in Jertsevo, een werkkamp van de Sovjets. Niets nieuws denkt de lezer, maar toch weet Herling te boeien. Hij registreert de feiten niet alleen, maar reflecteert er ook over en ontwikkelt zo een nieuwe moraal.

Het Sovjetkamp Jertsevo, waar Gustav Herling als jonge Poolse student terechtkomt, bevindt zich in de buurt van de stad met de welluidende naam Archangelsk bij de Witte Zee, een uitloper van de Barentszzee. Zijn relaas is schrijnend, maar niet uitzonderlijk. Auteurs als Andrej Sinjavsky en Aleksandr Solzjenitsyn brachten op hun beurt verslag uit van de Goelag Archipel, het systeem van Sovjetconcentratiekampen, dat zij zelf aan den lijve ondergingen. Toch trekt Herling de aandacht en weet hij zijn lezers te boeien. Hij registreert de feiten niet alleen, maar reflecteert er ook over. Hij geeft te denken, zoals de Italiaanse partizaan Primo Levi dat doet met zijn kampherinneringen in het boek Is dit een mens?.

Herling is twintig jaar en staat al bekend als aankomend literair en journalistiek talent als hij in de herfst van 1939 wordt gearresteerd. Polen probeert zich in het westen tegen Duitse troepen en in het oosten tegen Russische legereenheden staande te houden, maar het land wordt onder de voet gelopen. Poolse soldaten vluchten massaal; ook soldaat Herling, maar zijn poging mislukt. Grenswachters van het Rode Leger houden hem aan. Zijn Duits klinkende naam maakt hem verdacht en het feit dat hij hoge leren laarzen draagt, maakt hem nog meer verdacht. Men aanziet hem als een hoge Poolse officier, waardoor hij voor spionage wordt veroordeeld en naar het concentratiekamp Jertsevo in het hoge koude noorden van Rusland wordt gedeporteerd. Twee jaar lang houdt Herling zich op de been in slecht verwarmde, dag en nacht hel verlichte barakken, eet dunne soep en watergruwel, vecht om een paar gram extra brood, wikkelt lappen om zijn voeten tegen de ergste kou en moet dwangarbeid verrichten in een houthakkersbrigade. Elke morgen worden de deuren van de barakken wild opengegooid en klinkt het ruw: ‘Padyom!’ – ‘Aan het werk!’.

Honger was de felste vijand. Voor honger werd alles gedaan. Mannelijke gevangenen gaven de rest van hun burgerkleding aan de ploegbaas in de hoop een betere beoordeling in de werkprestatie te krijgen, en tegelijkertijd een beter rantsoen. Vrouwen gaven hun lichaam weg in de hoop beter te worden behandeld of zwanger te worden. In de kampen waren zwangere vrouwen drie maanden voor en zes maanden na de bevalling vrijgesteld van werk. De kraambarak van Jertsevo zat dan ook permanent vol vrouwen, pontificaal pronkend met een dikke buik.

Hoe anders was het in het lijkenhuis, het eigen kleine Auschwitz en het laatste station van het kampleven. Daar kwijnden de gevangenen weg. Twee categorieën bewoners zaten er, medisch geselecteerd: de ‘verzwakten’ en de ‘ongeneeslijken’. De laatsten hoefden niet te werken, kregen nauwelijks iets te eten en konden alleen maar geduldig op hun einde wachten. De eersten werden wat opgelapt en dachten dat ze nog toekomst hadden. Alleen een mens met een ijzeren gestel kon hopen dit ‘herstellingsoord’ ooit te verlaten.

Herling ontsprong de dans dankzij een tijdelijk bestand tussen Polen en de Sovjet-Unie in 1941, nadat Hitler Rusland was binnengevallen. Honderdduizenden Poolse gevangenen werden vrijgelaten. Herling sloot zich aan bij een divisie van het Poolse leger en belandde via Palestina en Perzië ten slotte in Italië. Hij bleef daar omdat hij niet wilde terugkeren naar het inmiddels communistische Polen. Na tussenstops in München en Londen vestigde hij zich definitief in Italië, in Napels, waar hij in 2000 stierf. Hij had zich ondertussen tot een van de grootste Poolse schrijvers van de twintigste eeuw ontpopt.

In Een wereld apart beschrijft de auteur expliciet een nieuwe moraal. De feiten daarvan leren dat een mens die afziet, honger heeft en pijn lijdt, tot alles in staat is; dat zo iemand onmenselijke daden begaat zonder menselijke motieven; dat een mens alleen maar menselijk kan zijn wanneer hij onder menselijke omstandigheden leeft; en dat je zelf corrupt wordt in een corrupte omgeving. Wat cultuur en beschaving heten te zijn, is uiterst broos en breekbaar. Herlings boek bevestigt impliciet een oude moraal. De norm daarvan gebiedt een mens zich openlijk te verzetten tegen dictatoriale en totalitaire regimes met hun uitbuiting en onderdrukking, hun kampen en ketenen.

Pas vijftig jaar na de Poolse uitgave van Herlings kampervaringen verscheen de Nederlandse vertaling, Een wereld apart. Aan Aantekeningen uit een dodenhuis van Fjodor Dostojevski, de Russische schrijver die zelf in 1849 naar Siberië werd verbannen, ontleende Herling het motto van zijn boek: "Het is een leven als nergens anders, en ook de mensen hier zijn anders. Die aparte uithoek zal ik proberen te beschrijven."


Recensie door Jurjen Wiersma



Deze bespreking verscheen eerst in Tertio, het christelijk opinieweekblad in Vlaanderen.

Gustav Herling, Een wereld apart, De Bezige Bij, Amsterdam, 320 blz., € 24,90

Links
http://www.tertio.be/
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be