Een vrouw in Berlijn

boek vrijdag 18 februari 2005

Anoniem

Er bestaan heel wat dagboeken over de Tweede Wereldoorlog, maar geen enkel is zo openhartig als dit anoniem dagboek over de gebeurtenissen in Berlijn van april tot juni 1945. De schrijfster, die op het moment van schrijven ongeveer dertig jaar oud was, was een ontwikkelde kosmopolitische vrouw en noteerde in drie schoolschriften indringend wat miljoenen vrouwen meemaakten: eerst het overleven in de puinhopen, zonder water, gas en elektriciteit, gepijnigd door honger, angst en weerzin en vervolgens na de slag van Berlijn, de vernederingen en verkrachtingen, de wraak van de Russische overwinnaar. In het dagboek ontbreekt elk spoor van het zelfmedelijden waaraan de Duitsers na de nederlaag in 1945 leden: in plaats daarvan nietsontziende observaties, overpeinzingen die alleen maar op de waarheid uit zijn, volledige afwezigheid van illusies, en af en toe een bijna droge humor. Het boek is een onthutsend document over gruwel en schaamte, de wil te overleven en zelfhandhaving, waardoor het einde van de oorlog in een nieuw licht komt te staan.

De situatie in Berlijn in de laatste dagen van de oorlog is gewoon chaotisch. Een groot deel van de stad is platgebombardeerd zodat heel wat mensen elders een onderkomen zoeken. Daarbij moeten ze ook met de regelmaat van een klok bescherming zoeken in een van de vele schuilkelders en bunkers. Het is de enige plek waar mensen nog met elkaar praten. Voor de rest is het ieder voor zich om te overleven want ook de voedselbevoorrading valt weg. Het lijken allemaal oppervlakkige waarnemingen die waarschijnlijk voorkomen op elke plaats waar tijdens een oorlog de klappen vallen. Maar de schrijfster graaft dieper en ontleedt in haar tekst ook de wijzigingen in attitude tegenover medemensen. Zo wijst ze op de houding van de vrouwen tegenover de mannen. De ganse nazi-periode werd beheerst door mannen. Nu zijn ze in de minderheid, bejaard, kreupel of gebroken. Soldaten die gehuld in lompen gedeserteerd zijn, die schichtig hun blik afwenden en meelijwekkend overkomen. ‘Aan het einde van deze oorlog komt bij de vele andere nederlagen ook de nederlaag van de mannen als geslacht’, zo schrijft ze.

Maar dan worden de vrouwen geconfronteerd met andere mannen, de Russische overwinnaars. Die storten zich op de Berlijnse vrouwen. Ze dringen de huizen en kelders binnen en vergrijpen zich aan vrouwen, zowel jonge als oude. Moeders proberen hun dochters te verbergen in kasten, onder zetels, in kelders en op zolders. Maar weinigen ontkomen aan de verkrachtingen. Vaak gebeuren die met medeweten van de enkele Duitse mannen die nog aanwezig zijn. Toen enkele Russische soldaten de vrouwen uit een gemeenschappelijke schuilkelder kwamen halen, riep een buurman dat ze niet moeilijk moesten doen omdat ze anders allemaal in gevaar zouden komen. De auteur beschrijft hoe ze zelf meerder keren verkracht werd en uit een vorm van zelfverdediging een Russische officier aan zich bindt om te vermijden dat ze willekeurig wordt aangerand door groepjes soldaten. Sindsdien is ze exclusief bezit wat haar een beetje onschendbaar maakt en, heel belangrijk, voor voedsel zorgt. Ze vraagt zich af of ze een hoer is want in feite leeft ze nu van haar lichaam om aan levensmiddelen te komen. ‘Ik ben alleen maar buit’, zo schrijft ze.

De Russen komen ook huizen en kelders binnen om er gewoon te eten en te drinken. En aangezien de auteur wat Russisch verstaat is ze de tolk van dienst. Zo vragen de soldaten naar hun mannen en welke functie ze hebben in het Duitse leger, of ze bij de Werhmacht zijn of bij de SS. Ze vertellen over wat de Duitse soldaten met hun vrouwen en kinderen deden tijdens de Duitse veroveringstocht in het Oosten. Dat ze kinderen bij hun voeten namen om hun schedels stuk te slaan tegen de muur. Sommige vrouwen weigeren het te geloven, maar als ze samen aan de pomp staat valt te horen dat ‘onze mannen zullen zich daar wel niet anders hebben gedragen’. Zo wordt het beeld van de ‘man’ steeds verder aangetast. En ook dat van Hitler. ‘In de rij precies hetzelfde gepraat als bij de pomp: iedereen distantieert zich nu van Adolf, niemand heeft eraan meegedaan. Iedereen werd vervolgd en niemand heeft ooit iemand aangegeven’. Het is een treffende beschrijving van het beruchte ‘Wir haben es nicht gewüsst’.

Op donderdag 10 mei herstelt het leven zich wat. Er is opnieuw een kapper actief maar men moet wel zelf warm water meebrengen om het haar te kunnen wassen. Op 27 mei is er zelfs opnieuw elektriciteit. Er zijn opnieuw radio uitzendingen en die hebben het over de verbranding van miljoenen mensen in het oosten. ‘Laat op de avond kwam Beethoven en daarmee kwamen tranen’, zo schrijft de auteur die het niet kon verdragen en de radio afzette. Om zich te troosten leest ze in Rilke, Goethe en Hauptmann. Op 16 juni komt haar man Gerd plots opduiken. Hij begrijpt niets van wat er gebeurd is en verwijt haar dat ze elke fatsoennorm verloren heeft. Nadat hij stukken uit haar dagboek heeft gelezen trekt hij weg, voorgoed.

Volgens schattingen van historici werden meer dan 100.000 vrouwen verkracht door de soldaten van het sovjetleger. Dit boek is een uniek getuigenverslag. De schrijfster ervoer in de jaren vijftig zoveel narigheid bij de publicatie van haar dagboek dat ze het bij haar leven niet meer herdrukt wenste te zien. Ze stierf in 2002. Het was haar uitdrukkelijke wens anoniem te blijven.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Anoniem, Een vrouw in Berlijn, Knack, 2004

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be