Afscheid van het kapitalisme

boek

Egbert Tellegen

‘De reacties op de dubbele financiële en klimaatcrisis (het is juister om te spreken over de milieucrisis die veel meer omhelst dan de klimaatcrisis, FvdB) blijven gevangen in het gangbare, “neoklassieke” economische denken en hebben niet tot een verandering van fundamentele uitgangspunten of “paradigma” geleid.’ Zo stelt milieusocioloog Egbert Tellegen in zijn boek Afscheid van het kapitalisme (2014). ‘Als we echt willen dat een rijk land als Nederland de bijdrage aan het wereldwijde milieubehoud gaat leveren die ervan verwacht mag worden, dan moeten we de bestaande economisch orde op de schop nemen.’

Tellegen zoomt eerst uit. Hij begint zijn boek met een Big History perspectief op de aarde en de (bescheiden) plaats die de mens daarin inneemt. Het is goed om dat gezichtspunt van Big History in te nemen. Het bewustzijn dat de mens sinds de industriële revolutie een ongekend grote impact heeft op het ecosysteem aarde is van cruciaal belang. In het boek staan zeven grafieken opgenomen onder het kopje Steile curven. Deze hockeystick curven laten zien dat er sinds zo’n 150 jaar een fundamentele omslag is in de verhouding mens-milieu. De diagrammen zijn: 1) bevolking, 2) kolen- en olieverbruik, 3) productie van metalen, 4) waterverbruik, 5) oppervlakte met natuurlijke vegetatie versus landbouwgewassen, 6) afname van de biodiversiteit en 7) concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer.

Na het bespreken van een hele waaier aan milieuproblemen vat Tellegen de crisis als volgt samen: ‘Iemand kan de toestand van de aarde zoals die als gevolg van de mishandeling door de menselijke soort geworden is als een nachtmerrie beleven. Maar het is geen droom maar werkelijkheid.’ Tellegen koppelt Big History aan Local History, namelijk de geschiedenis van de ontdekking van het milieu, oftewel de bewustwording van de milieuproblematiek en de maatregelen die er in Nederland zijn genomen. ‘Toen de gemeente Amsterdam het Naardermeer als vuilstortplaats in gebruik wilde nemen, kocht Natuurmonumenten het op en vestigde daar haar eerste natuurreservaat.’ Tellegen wijst in zijn boek op het pijnlijke verschil tussen het stellen van Grenzen aan de groei zoals de titel van het Rapport van de Club van Rome uit 1972 en het nemen van concrete kleine milieumaatregelen.

Het is een verschil tussen incrementele versus fundamentele/radicale maatregelen: ‘Milieuhygiëne bevorderen en grenzen aan de economische groei stellen, zijn wel zeer uiteenlopende ambities. Bij de eerste kun je een heel eind komen met zogenaamde end of pipe-maatregelen, waardoor uit de schoorstenen van fabrieken minder vervuiling in lucht en water terechtkomen. Bij het nastreven van de tweede ambitie moet je in feite de hele economische orde op de schop nemen. Bevorderen van milieuhygiëne is wel een zeer magere uitwerking van de milieuboodschap van niet alleen de Club van Rome, maar ook van andere uitingen over de ernst van de milieuproblematiek.’

‘Bij alle op zichzelf waardevolle inspanningen om het milieu minder te belasten bleef de voortdurende groei van productie en consumptie gerichte economische groei buiten schot.’ Tellegen betoogt dat het probleem zit in het kapitalistische systeem gebaseerd op continue groei zelf zit. Er moet een alternatief economisch systeem komen, niet omdat mensen het zo graag willen, maar omdat de bestaande economisch orde door een combinatie van groei-fetishisme en een korte termijn horizon zelfdestructief is. Het grote, morele probleem is, dat degenen die de lusten hebben, niet dezelfden zijn als degenen die de lasten dragen. Toekomstige generaties zadelen wij vooral op met de lasten – de negatieve milieu impact – van ons economisch systeem, terwijl wij de lusten hebben, zoals goedkope vliegtickets. ‘Een toekomstbestendige economische orde dient gebaseerd te zijn op het inzicht dat de eindige aarde het, in het belang van toekomstige generaties, nodig maakt om inzicht in die eindigheid niet als randvoorwaarde maar als uitgangspunt van economische ontwikkeling te kiezen.’

Dat Tellegen een ingrijpende verandering van het economisch systeem voor ogen heeft blijkt uit een opmerking als deze: ‘Voor een ondernemer bestaat er echter nu nog niet een stevig in de samenleving verankerde norm dat hetgeen hij levert om meer te verdienen niet de aarde ernstige schade mag berokkenen.’ In abstracto zal menigeen zich in deze uitspraak kunnen vinden, maar wanneer er concrete invulling aan gegeven wordt zal, me dunkt, het animo snel slinken. Kan je volgens het uitgangspunt werken bij een bedrijf als Shell? Het lijkt mij niet. Immers een olie- en gasproducent als Shell berokkent de aarde ernstig schade toe (denk aan: oliewinning in Nigeria, teerzanden in Alaska etc.). Of neem een groot bedrijf als Friesland Campina, een bedrijf dat zuivel levert met de methode van intensieve veehouderij.

Immers, ontbossing in Zuid Amerika wordt voor een groot deel veroorzaakt door de verbouw van gewassen ten behoeve van de zuivelindustrie. Het aanpakken van en wijzigen van de bestaande economische orde zal grote consequenties hebben voor hoe wij ons leven leiden en, nog fundamenteler, onze identiteit: in het huidige neoliberale paradigma wordt onze identiteit voor een groot deel bepaalt door wat we kopen: wij zijn primair consument van goederen en veel van die goederen hebben wij niet eens nodig (zoals melk). ‘In de toekomst zou een ondernemer moeten weigeren een product of dienst te leveren als dat, gegeven de omstandigheden van de consument, excessieve schade aan de aarde berokkent.’

Een serieus probleem voor Tellegen is het woord ‘excessief’. Bedrijven zullen, met hulp van sluwe advocaten, in alle toonaarden ontkennen dat zij de aarde ‘excessief’ schade berokkenen. In stelling 7 van de achter in het boek opgenomen 10 stellingen is Tellegen stelliger: ‘Het behouden of scheppen van werkgelegenheid behoort geen reden te zijn om producten te vervaardigen of diensten te verlenen die het milieu belasten.’ Ergo, exit Shell, exit Friesland Campina, exit visserijbedrijf Parlevliet & Van der Plas, exit Unilever, exit Air France/KLM, en exit BV Nederland als geheel (de ecologische voetafdruk van Nederland is 3,6 aardbollen. Dat wil zeggen dat als alle wereldbewoners zouden leven als de gemiddelde Nederlander er 3,6 aardes nodig zijn, FvdB). Socioloog Tellegen ontpopt zich als een proponent van radicale oplossingen en een opponent van het zichzelf groen wassende systeem.

‘Als de groei van het gebruik van de term ‘sustainable’ in Amerikaanse en Engelse teksten in het huidige tempo doorgaat, zal in 2036 die term gemiddeld een keer per pagina en in 2061 een keer per zin voorkomen. In 2109 zullen alle zinnen uitsluitend uit het herhaaldelijk gebruik van het woord ‘sustainable’ bestaan.’ Tellegen ziet terecht in dat praten over duurzaamheid in de mode is, maar dat dat praten, net als mode, een lege bezigheid is die niet leidt tot enige vorm van duurzaamheid. Duurzaamheid is een mythe, een gevaarlijke mythe.

Tellegen wil zelf geen utopie schetsen of een concreet beeld van hoe de samenleving en de nieuwe groene economische orde eruit ziet. Wat hij wel wil is een ‘richtinggevend ideaal’ schetsen. Tellegen besluit zijn betoog met een deugdethiek, althans met de aanbeveling van een bepaalde deugd, namelijk zorgvuldigheid: ‘Zorgvuldig handelen sluit zowel daadkrachtig, op zekerheid van kennis en ervaring gebaseerd, handelen in, als openheid voor veranderende inzichten.’ Een probleem met Tellegens pleidooi voor zorgvuldigheid is dat het niet precies genoeg is. Veel mensen zullen ongetwijfeld van zichzelf vinden dat ze zorgvuldig handelen, maar dat hoeft geen garantie te zijn dat het dan ook duurzaam is. Het lijkt mij een utopisch appèl.


Recensie door Floris van den Berg

Egbert Tellegen, Afscheid van het kapitalisme. Over de aarde en onze economische orde, Amsterdam University Press, Amsterdam, 2014, 145 pgs.

Links
mailto:info@liberales.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be