De afdaling in de hel

boek

Ian Kershaw

Wat bezielde Europa toen het in 1914 ten oorlog trok? Waarom zonk het continent in de jaren daarna weg in een moeras van onoverbrugbare politieke en sociale tegenstellingen? Hoe was het mogelijk dat er vervolgens opnieuw een oorlog ontvlamde, een die zelfs de bloedigste uit de geschiedenis van de mensheid zou worden? En welke lering trokken de Europeanen uit meer dan drie decennia haast ononderbroken bloedvergieten? In De afdaling in de hel analyseert de Britse historicus Sir Ian Kershaw (1943) op voortreffelijke wijze de geschiedenis van een continent dat zich enerzijds hooghartig de eretitel van bakermat van de beschaving toe-eigende, maar anderzijds een ziekelijke hang naar collectieve zelfmoord aan de dag legde. Hoewel de oud-docent hedendaagse geschiedenis aan de universiteit van Sheffield in de eerste plaats een wereldvermaarde kenner van het Derde Rijk is, slaagt hij erin het veel bredere onderzoeksveld – Europa tussen 1914 en 1949 – haarfijn en volledig te bestrijken.

De afdaling in de hel is het eerste van twee delen over de geschiedenis van Europa van 1914 tot vandaag. Het ligt voor de hand dat de boeken een ‘onherroepelijk persoonlijke benadering van deze gedenkwaardige eeuw’ zijn. Ook is het onvermijdelijk dat ze slechts een vogelperspectief bieden. De vraag is natuurlijk of Kershaw in zijn vogelvlucht de complexe uitdagingen van complexe en diverse samenlevingen in nauwelijks zeshonderd bladzijden zowel genuanceerd als evenwichtig weet te doorvorsen. Om het evenwicht te bewaren, doet hij alvast zijn uiterste best om zijn verhaal niet vanuit een overheersend Britse invalshoek te brengen. Om het verhaal zo fijnmazig mogelijk te weven, vertrekt hij vanuit vier factoren die vijfendertig jaar lang een verstikkend net over Europa hebben geworpen: het etnisch-racistische nationalisme, de eisen van gebiedsuitbreiding, de klassenstrijd en de crisis van het kapitalisme en van de liberale democratie. Ten slotte getuigt zijn beslissing om zijn overzicht niet in 1945 (Stunde Null) maar in 1949 af te ronden van ronduit gezond verstand. Niemand zal immers ontkennen dat de eerste jaren na het einde van de Tweede Wereldoorlog jaren van ‘politieke onzekerheid, economische wanorde, sociale ellende en nog meer verschrikkelijke onmenselijkheid’ waren.

Kershaw integreert ook moeiteloos de allernieuwste inzichten in dat catastrofale tijdsgewricht. Zo tempert hij terecht het zogenoemde oorlogsenthousiasme bij het uitbreken van de Grote Oorlog. Een kippenkoorts van een relatief beperkte groep van vooral studenten en burgers uit de middenklasse, aldus Kershaw. De overgrote meerderheid van de bevolking (en soldaten) legde zich neer bij een ‘fatalistische aanvaarding van het lot.’ Voorts duikt de auteur geregeld in zijn kist met pakkende details. Toen Mussolini op 3 oktober 1935 Abessinië (het huidige Ethiopië) binnenviel, legde de Volkenbond Italië economische sancties op. Om aan te tonen dat de Volkenbond op sterven na dood was, vermeldt Kershaw op sarcastische toon dat de sancties de export van foie gras verboden, maar niet die van olie, ijzer, staal en kolen. Sarcasme is nochtans geen kenmerk van Kershaw, daarvoor is hij zich te zeer bewust van de tragische ontwikkelingen in een continent dat ‘een ziedende heksenketel van haat’ was. Evenmin verspilt hij zijn energie aan een overdaad van anekdoten.

Zijn strikt persoonlijke kijk op doorslaggevende gebeurtenissen verleidt hem nu en dan tot een frappante keuze. Wie draagt de schuld voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog? Duitsland, meent Kershaw unverfroren. Als de Duitse keizer Oostenrijk geen blanco cheque had gegeven, zou de Dubbelmonarchie haar eisen aan Servië ongetwijfeld hebben gemilderd, zodat er ten hoogste een fikse burenruzie zou zijn ontstaan. Staat een parlementaire democratie steviger in haar schoenen bij een evenredige vertegenwoordiging of bij een first past the post-systeem, zoals in het Verenigd Koninkrijk? Kershaw is hier even ondubbelzinnig: ‘evenredige vertegenwoordiging leidt tot fragmentatie en politieke instabiliteit’. Over paus Pius XII een identieke vastberadenheid: Pius XII Hitlers paus? Pius XII een antisemiet? Volkomen misplaatst. En de wandaden van Stalin? Geen aberratie, maar een logisch gevolg van de bolsjewistische ideologie.

Aangezien Kershaw echter vertrouwen stelt in het werk van zijn collega-historici, beperkt hij zich vanzelfsprekend veel vaker tot inzichten die iedereen deelt of stelt hij vragen waarop niemand tot nu toe een adequaat antwoord heeft kunnen vinden. Sommige vragen intrigeren. Waarom koos Europa tijdens het interbellum hoofdzakelijk voor rechts en niet voor links? Wat als de grote alliantie van Frankrijk, Tsjecho-Slowakije en de Sovjet-Unie in september 1938 nazi-Duitsland de oorlog hadden verklaard? Waarom zijn de Joden altijd en overal de zondebok geweest? Kershaws métier staat garant voor een vaardige stijl, een meesterlijke zin voor synthese en een groot inlevingsvermogen voor de slachtoffers van de talloze crisissen en conflicten. De afdaling in de hel is superieure geschiedschrijving.


Recensie door Joseph Pearce

Ian Kershaw, De afdaling in de hel, Spectrum, 2015, 639 p., €29,99. Vertaald door Huub Stegeman.

Links
mailto:joseph.pearce@telenet.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be