De twintigste eeuw kent tal van verschrikkelijke en opmerkelijke data. Denk aan 1914 en het begin van de Grote Oorlog, aan 1933 met de machtsovername door de nazi’s, aan 1940 met de inval van Duitsland in België en Frankrijk, aan 1989 met de val van de Berlijnse Muur. Toch koos de Nederlandse auteur Ian Buruma voor het jaar 1945, het jaar van het einde van de Tweede Wereldoorlog als kantelmoment in de vorige eeuw. Niet zozeer omwille van de nederlaag van nazi-Duitsland en de zelfmoord van Adolf Hitler, maar omwille van de onvoorstelbare chaos in de nadagen daarvan. We weten intussen heel wat over de vreselijke gebeurtenissen in de concentratiekampen, de waanbeelden van Hitler in zijn laatste maanden, en de ondergang van het Duizendjarige Rijk. Minder bekend is wat er zich nadien afspeelde in Europa, in de dagen en weken na de wapenstilstand en de impact ervan op miljoenen mensen.

Ian Buruma schreef als Azië-deskundige tal van internationaal gewaardeerde werken (zoals De uitvinding van Japan) en won in 2008 de Erasmusprijs voor zijn buitengewone bijdrage aan de Europese cultuur. In zijn boek over 1945 onderzoekt Buruma wat er precies gebeurde in de nadagen van de oorlog, en dat blijkt niet zo fraai te zijn geweest, ook niet voor de geallieerden. De houding van de Duitsers na de oorlog is algemeen gekend ‘Wir haben es nicht gewusst’, zo zeiden de meeste burgers, waarmee ze ontkenden iets af te weten van de moorddadigheid van het naziregime, in het bijzonder ten aanzien van de Joden. Anderen verklaarden hun houding met de uitdrukking ‘Befehl ist Befehl’, een excuus van vele nazi’s om hun misdaden te verantwoorden. Het was het argument dat tal van nazileiders gebruikten tijdens het Neurenbergproces en door Adolf Eichmann voor de rechtbank in Jeruzalem.

Maar hoe zat het met de anderen? De Joden, de krijgsgevangenen, de Duitsers in bezette gebieden, de verzetsmensen, de collaborateurs? Buruma beschrijft de waanzin van de concentratiekampen waar de mannen en vrouwen die het overleefden in een onwezenlijke wereld hadden overleefd. Eind april arriveerde in het door de Britten bevrijdde kamp van Bergen-Belsen een hoeveelheid lippenstift en dat bleek een ‘godsgeschenk’ te zijn, aldus de auteur. Want voor het eerst voelden vrouwen zich met wat make-up weer vrouwen. ‘Seks was niet alleen voor het plezier; het was een daad van verzet tegen uitsterving’, aldus de auteur. Ook in Duitsland zelf waar door de oorlog meer vrouwen dan mannen leefden, alhoewel de vrouwen door de ontberingen van de oorlog zelfbewuster waren. Vaak tot hun nadeel, want Buruma beschrijft hoezeer vrouwen in de door Duitsland bezette gebieden, die een relatie hadden gehad met de bezetters, nadien vernederd werden.

Ook de Joden bleven na de oorlog vervolgd wild, in het bijzonder door christenen (zeker in Polen) die door en door antisemitisch waren en bleven. Nog duizenden Joden werden na de oorlog tijdens pogroms door christenen vermoord. ‘Het slechtste wordt juist vaak aangericht door mensen die ervan overtuigd zijn dat God, of een ander werelds substituut daarvan, aan hun kant staat’, aldus Buruma. Tal van Joden die de kampen overleefden en wilden terugkeren naar hun oorspronkelijke woning, werden alsnog vermoord of verdreven door mensen die intussen hun woning hadden ingenomen. Daarnaast waren er miljoenen displaced persons die een onzekere toekomst tegemoet gingen. Talloze Duitse en Japanse gezinnen werden verdreven uit hun huizen, maar konden nergens terecht. Op die manier werden nog eens miljoenen mensen het slachtoffer in de nasleep van de oorlog.

Na de oorlog werden de verzetsstrijders bewonderd maar ook buiten proportie opgeblazen als symbool van het nationaal verzet tegen de dictatuur. Veel leiders, zoals De Gaulle, eisten dat het verzet zich zou ontwapenen, die dat met tegenzin deed. In Duitsland en Japan volgde een zuiveringscampagne van nazistische en keizerlijke aanhangers, maar zonder veel succes. Vooral de kerken zorgden ervoor dat gewezen nazi’s niet al te zwaar werden aangepakt, en in Japan ontzagen de Amerikanen onmiddellijk de keizer – als vertegenwoordiger van God op aarde – teneinde geen volksopstand te veroorzaken. Slechts een heel klein percentage van collaborateurs in Duitsland en Japan werd veroordeeld, de rest ging vrij. In België, Nederland en Frankrijk verliepen de processen al bij al nog redelijk rechtvaardig, in Oost Europa bestond er minder mededogen, behalve voor diegenen (ingenieurs en wapendeskundigen) die nuttig waren voor de (communistische) oorlogsindustrie, hoewel ook de VS nazi-experten opnamen.

De naoorlogse processen werden volgens de auteur dan ook gevoerd op basis van onzekere en dubbelzinnige interpretaties van de bestaande wetgeving. ‘Nulla poena, sine lege’, zo luidt het principe van een rechtsstaat. Maar de Duitsers en Japanners hadden dermate erge misdaden gepleegd dat een nieuwe ethische grondslag moest gevonden worden: het bestraffen van misdaden tegen de menselijkheid, de massamoorden, de genocide in de vorm van de Holocaust. Daarbij mag de impact van de vaststellingen van de wandaden in de diverse concentratiekampen en de getuigenissen van de weinige overlevenden niet onderschat worden. Wie was verantwoordelijk? Hitler in Duitsland? De keizer in Japan? Hannah Arendt wees er in haar verslag over het Eichmann-proces op dat in feite iedereen bloed aan de handen had. Iederaan straffen was echter geen optie, vandaar dat het zich beperkte tot enkele leiders.

Buruma beschrijft eveneens hoe moeilijk het was om de Duitsers en Japanners het intrinsieke nut van de democratie aan te leren. Jarenlang kregen ze immers het tegenovergestelde aangeleerd. Tegelijk keerden veel intellectuelen zich tegen de vrije marktideologie en omarmden de planeconomie. In feite hadden liberale ideeën zoals een ware democratie, vrije markt en privé-initiatief toen weinig of geen maatschappelijk draagvlak. Het zou duren tot de jaren ’70 alvorens men de vrije markt zou omhelzen. Vlak na de oorlog bestond er echter heel wat wantrouwen tegenover de ‘liberale economie’. Het ordewoord was toen ‘planning’ door de overheid. Vandaar het succes van de ideeën van Keynes en van het Marshallplan waarbij de Amerikanen massaal kapitaal spoten in de West-Europese economieën. Zie de nederlaag van oorlogsheld Churchill bij de verkiezingen na de oorlog te voordele van de socialisten.

In het laatste deel wijst Buruma op de wens van tal van intellectuelen om na de oorlog een soort wereldregering te vormen, met als tussenstap de oprichting van de Verenigde Staten van Europa. Het begrip werd gelanceerd door de Franse verzetsgroep Combat waarvan Albert Camus een van de leiders was. Het leefde ook bij de Italiaanse antifascist Altiero Spinelli die door Mussolini opgesloten werd. De auteur verwijst naar het beruchte Manifest van Ventotene waarin voor het eerst gepleit werd voor een Europese grondwet, een federaal Europa en later een federale wereld om vrede te waarborgen. Maar al snel deemsterden die ideeën weg ten voordele van de Verenigde Naties en de Veiligheidsraad waarin enkele grootmachten een vetorecht kregen. Dit werd aanvaard maar zorgde niet voor blijvende vrede. In de plaats kreeg de wereld de Koude Oorlog en het behoud van de nationalistische gedachte rond de soevereiniteit van de natie die later voor zoveel onheil zou zorgen. In die zin is 1945 een mislukte kans geweest om te komen tot een echte wereldfederatie. De Sovjetisering van Oost-Europa, de strijd tegen het kolonialisme, de Vietnamoorlog waren er het vreselijke gevolg van.

Toch is het boek van Buruma een van de beste historische werken van de voorbije jaren. Het zoomt in op tal van minder bekende, maar daarom niet minder gruwelijke, gevolgen van de Tweede Wereldoorlog. Sterker nog, het toont nog eens aan hoe diep mensen kunnen vallen en hoezeer ze in naam van ideologie, natie en religie in staat zijn om medemensen te vernietigen. Dit boek is een aanklacht tegen het nationalisme en toont aan dat alleen een kosmopolitische houding kan leiden tot wereldwijde harmonie. Het is dan ook het ideale boek tegen al die eurocritici die mensen willen herleiden tot één bepaalde identiteit. Tot wat dat kan leiden lees je in 1945. Biografie van een jaar.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Ian Buruma, 1945. Biografie van een jaar, Atlas Contact, 2013

Links
mailto:verhofstadt.dirk@telenet.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be