1939

boek vrijdag 18 december 2009

Richard Overy

Om kwart voor vijf in de ochtend van 1 september 1939 opende het Duitse slagschip Schleswig-Holstein het vuur op het Poolse fort van Westerplatte. De invasie van Polen door Adolf Hitler was begonnen. Twee dagen later verklaarden Groot-Brittannië en Frankrijk de oorlog aan Duitsland. Het bloedigste conflict dat de mensheid ooit heeft gezien was begonnen.

Het uitbreken van de oorlog lijkt het onvermijdelijke gevolg van de internationale crisis die voornamelijk door Hitler was uitgelokt, aldus Overy. Maar volgens de Britse historicus was de oorlog helemaal niet onvermijdelijk. Natuurlijk was Europa in de jaren’30 een zwaar zieke patiënt: er was de economische recessie, dictaturen waren aan een opmars begonnen, het fascisme en het communisme legden enorme ideologische verschillen bloot, een aantal landen aasde op territoriale uitbreiding, en de Volkenbond slaagde er nooit in om de vrede te handhaven. Hoewel niemand aan deze historische waarheden zal twijfelen, is het toch vreemd dat Overy de Volkenbond met de vinger nawijst. Toegegeven, deze organisatie heeft zelden haar tanden laten zien. Maar was dat omdat ze niet wilde of omdat ze niet kon? In 1935 stapte het Italië van Mussolini uit de Volkenbond; een jaar later volgde Duitsland. Hoe kan de vrede worden bewaard als een aantal landen geen vrede wil? De terugtrekking van Hitler had uiteraard alles van doen met het Verdrag van Versailles, waaruit de Volkenbond was ontstaan. Voor hem was dat verdrag een Diktat. Toen hij aan de macht kwam, hadden enkel de naïevelingen niet in de gaten dat de Führer van de gevolgen van dat verdrag af zou willen. Zo stond de teruggave van de Vrijstaat Danzig hoog op zijn wenslijst.

Maar als het alleen maar lijkt alsof de crisis door Hitler was uitgelokt, wie treft dan de werkelijke schuld? Overy legt die voor de deur van Polen. ‘Het was vooral de koppige weigering van Polen om concessies te doen jegens zijn machtige Duitse buren die oorlog vrijwel zeker maakte.’ Ten eerste voelde het zich zegezeker. Als Duitsland aanviel, zouden ze de agressor een lesje leren. Ten tweede was het een piepjonge natie. In 1918 hadden ze eindelijk (na 150 jaar) opnieuw de onafhankelijkheid verworven. Waarom zouden ze die alweer moeten opgeven? Ten derde was het land in autoritair vaarwater terechtgekomen. Een oorlog kwam het niet slecht uit. Wellicht konden ze hun landsgrenzen verder opschuiven. En last but not least voelde Warschau zich gerugsteund door de Britten en de Fransen. Die hadden in de lente van 1939, nadat Hitler Praag was binnengemarcheerd, aan Polen de garantie gegeven dat ze het te hulp zouden snellen als het door Duitsland werd aangevallen. Het is hoe dan ook merkwaardig dat Overy de Poolse koppigheid zwaarder laat doorwegen dan de Duitse eis tot de teruggave van Danzig. Overy weet immers goed genoeg dat Danzig slechts een alibi was. Hitler had Lebensraum nodig. Hij was vastbesloten Polen te vernietigen.

Hoewel Overy terecht opmerkt dat de opponenten door de Britse en Franse garantie op ramkoers lagen, bewijst hij ten overvloede dat de Britten en de Fransen tot de allerlaatste augustusdag op een vredevolle uitkomst van de Duits-Poolse problemen hebben gehoopt. Die hoop was vooral toegenomen nadat Hitler de invasie van Polen (die op 25 augustus had moeten beginnen) de avond tevoren had afgelast. Waarom kreeg de dictator koudwatervrees? Overy ziet verschillende redenen. Zo had het op 24 augustus gesloten Duitse vredespact met Stalin niet het gewenste schrikeffect op Londen en Parijs. In Londen was die dag zelfs een Anglo-Pools verdrag ondertekend. Hitler krabbelde dus terug omdat hij zijn hoop op een lokaal conflict met zijn oostelijke buur in rook zag opgaan. ‘Ik moet eerst uitzoeken of we een eind kunnen maken aan de inmenging van Engeland,’ aldus de Führer.

De Duitse aarzeling staalde Groot-Brittannië in de overtuiging dat vrede nog mogelijk was. Op 28 augustus overhaalden ze zelfs Warschau om onderhandelingen met Berlijn te beginnen. Tot zover de Poolse koppigheid. Maar een dag later sloeg het antwoord van Hitler de laatste hoop de bodem in. De Führer eiste de onmiddellijke teruggave van Danzig en de Poolse corridor, bescherming van de andere Duitse minderheden in Polen en de betrokkenheid van de Sovjet-Unie bij elke overeenkomst. Dat klinkt als een ultimatum, antwoordde sir Nevile Henderson, de Britse ambassadeur. Dat was het ook. Hitler had inderdaad nooit ernstige onderhandelingen overwogen. Die avond van de 29ste augustus was het doek dus gevallen. Er zou een oorlog met Polen komen. En Engeland en Frankrijk? Hitler hoopte nog altijd dat ze neutraal zouden blijven. Op 3 september bleek dat hij zich had vergist.

Overy hangt een haarscherp beeld op van de zes dagen voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. De vraag is alleen of hij gelijk heeft als hij beweert dat de crisis niet in een draaiboek was vastgelegd. Maar spreken de feiten hem niet tegen? Hitler wilde Polen van de kaart vegen. De Poolse onverzettelijkheid kwam hem goed uit. Het was pas wanneer de Polen de deur op een vredeskier hadden gezet, dat Hitler ze met een klap weer dichtsloeg. Zeker, hij wilde Engeland en Frankrijk buiten het conflict houden. Maar Hitler was ook een gokker. Tot nu toe had de voorzienigheid altijd aan zijn kant gestaan. Waarom zou dat op 1 september 1939 anders zijn?


Recensie door Joseph Pearce



Deze recensie verscheen in ‘Uitgelezen’, de boekenbijlage van De Morgen van 2 september 2009.

Richard Overy, 1939. De Bezige Bij, Amsterdam, 2009, 159p., €14,90

Links
mailto:joseph.pearce@telenet.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be